Granice są często tworem kartograficznym, wyznaczonym na mapie lub często też w oparciu o naturalne przeszkody terenowe, takie jak rzeki, jeziora, pasma górskie. Są jednak wytyczone, uznane i respektowane przez ludzi, którym zależy na ich utrzymaniu. Są takie granice, które przez stulecia zachowują swoją trwałość, niezmienność. Inne są efemeryczne, istnieją przez pewien czas, zanikają gdy zmianie ulegają okoliczności je kształtujące, takie jak: społeczne, polityczne, militarne, gospodarcze, a w ostatnim czasie także klimatyczne. Przykładem takiej trwałej granicy, niezależnie od zmieniających się okoliczności, może być granica wytyczona we wczesnym średniowieczu w oparciu o rozlewiska rzeki Obry (w XIX wieku uregulowanej), obejmującej linię od Skwierzyny i Zbąszynia na północy aż po okolice Wolsztyna w części południowej. Te rozlewiska były pasem granicznym od czasów utworzenia przez pierwszych Piastów Państwa Polskiego i pozostawała niezmieniona do końca XVIII wieku i czasu rozbiorów. Następnie w ramach Prus stała się wewnętrzną granicą pomiędzy Wielkim Księstwem Poznańskim a Brandenburgią, aż po 1919 rok, gdy znowu nabrała charakteru granicy wersalskiej, państwowej między Polską a Niemcami. Po 1945 roku znowu została wchłonięta przez jedno państwo, ale istniała dalej, jako granica administracyjna między województwami. Jej fantomowa trwałość istniała dalej. Zmienili się natomiast ludzie żyjący po obu jej stronach i wnieśli wraz ze sobą nowe spojrzenie na to miejsce, w oparciu o własny bagaż kulturowy. Podobnie rzecz się miała z granicą między Wielkopolską a Dolnym Śląskiem.

Granicę można zatem traktować jako czasowe pęknięcie w przestrzeni i można ją wiązać z pojęciem heterotopii, które zostało zaproponowane przez francuskiego filozofa Miechela Foucalta i oznaczało odejście od dotychczasowych praktyk w kulturowym badaniu miejsc (esej „Inne przestrzenie” z 1967 roku). Pojęcie to dotyczy różnic w usytuowaniu i relacjach między obiektami topograficznymi w ciągu wieków, od średniowiecznej hierarchii, poprzez kartezjański opis przestrzeni, aż po stwierdzenie, że przestrzeń istnieje tylko pod warunkiem, że zachodzą w niej relacje między miejscami. W logice rozważań foucaultowskich można się posłużyć, tak jak on, przykładem zwierciadła. W zwierciadle widząc siebie – widzimy siebie tam, gdzie nas nie ma. W tym układzie zwierciadło odgrywa rolę utopii, styku rzeczywistości realnej z rzeczywistością odbitą i tu mamy do czynienia z heterotopią, która w takim ujęciu – w przypadku badania granicy i mieszkańców po obu jej stronach - przesuwa się z dziedziny czysto topograficznej w psychologiczną, sięgając w głąb mentalności mieszkańca miejsca, jego widzenia przestrzeni.

Nas będą interesowały relacje między miejscami po obu stronach dawnej granicy, którą należy określić jako swoiste lustro, tworzące rzeczywistość heterotopii, oddziałującej na ludzi żyjących po obu jej stronach, gdy owa granica już nie istnieje fizycznie, a jest już tylko obecna na historycznych mapach, w ludzkiej pamięci, bardzo ulotnej – bo osoby ją realnie pamiętające już nie żyją – być może przekazywanej fantomowo przez pokolenia. Przedmiotem zainteresowania będzie więc przede wszystkim świadomość ludzi żyjących w konglomeracie miejsc i kontrmiejsc, wyznaczonych przez nieistniejące już w topografii, w realnej przestrzeni granice.

Granitowy słupek wersalski, Dębki (domena publiczna).

PROJEKT FINANSOWANY PRZEZ SAMORZĄD WOJEÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO.

PROJEKT REALIZUJE NADNOTECKA FUNDACJA ARTYSTYCZNA.

Grenzen sind oft kartografische Konstrukte, die auf einer Karte eingezeichnet sind oder sich häufig auch an natürlichen Geländehindernissen wie Flüssen, Seen oder Gebirgszügen orientieren. Sie werden jedoch von Menschen, denen ihre Aufrechterhaltung wichtig ist, festgelegt, anerkannt und respektiert. Es gibt Grenzen, die über Jahrhunderte hinweg Bestand haben und unveränderlich bleiben. Andere sind vergänglich, existieren nur für eine gewisse Zeit und verschwinden, wenn sich die Umstände, die sie prägen, ändern, wie z. B. soziale, politische, militärische, wirtschaftliche und in letzter Zeit auch klimatische. Ein Beispiel für eine solche dauerhafte Grenze, unabhängig von sich ändernden Umständen, ist die im frühen Mittelalter auf der Grundlage der Überschwemmungsgebiete des Flusses Obra (im 19. Jahrhundert reguliert) festgelegte Grenze, die sich von Skwierzyna und Zbąszyń im Norden bis in die Umgebung von Wolsztyn im Süden erstreckt. Diese Überschwemmungsgebiete waren seit der Gründung des polnischen Staates durch die ersten Piasten ein Grenzstreifen und blieben bis zum Ende des 18. Jahrhunderts und den Teilungen unverändert. Anschließend wurde sie im Rahmen Preußens zur Binnengrenze zwischen dem Großherzogtum Posen und Brandenburg, bis sie 1919 wieder den Charakter einer Staatsgrenze zwischen Polen und Deutschland annahm. Nach 1945 wurde sie erneut von einem Staat absorbiert, existierte aber weiterhin als Verwaltungsgrenze zwischen den Woiwodschaften.Ihre phantomhafte Beständigkeit bestand weiterhin. Die Menschen, die auf beiden Seiten lebten, hatten sich jedoch verändert und brachten aufgrund ihres eigenen kulturellen Hintergrunds eine neue Sichtweise auf diesen Ort mit. Ähnlich verhielt es sich mit der Grenze zwischen Großpolen und Niederschlesien.

Die Grenze kann daher als vorübergehende Unterbrechung im Raum betrachtet werden und mit dem Begriff der Heterotopie in Verbindung gebracht werden, der vom französischen Philosophen Michel Foucault vorgeschlagen wurde und eine Abkehr von den bisherigen Praktiken in der kulturellen Erforschung von Orten bedeutete (Essay „Andere Räume” aus dem Jahr 1967). Dieser Begriff bezieht sich auf Unterschiede in der Lage und den Beziehungen zwischen topografischen Objekten im Laufe der Jahrhunderte, von der mittelalterlichen Hierarchie über die cartesianische Beschreibung des Raums bis hin zur Feststellung, dass Raum nur unter der Bedingung existiert, dass in ihm Beziehungen zwischen Orten bestehen. In der Logik von Foucaults Überlegungen kann man, wie er, das Beispiel eines Spiegels heranziehen. Wenn wir uns im Spiegel sehen, sehen wir uns dort, wo wir nicht sind. In diesem Zusammenhang spielt der Spiegel die Rolle einer Utopie, einer Schnittstelle zwischen der realen und der reflektierten Realität, und hier haben wir es mit einer Heterotopie zu tun, die in dieser Hinsicht – im Falle der Untersuchung der Grenze und der Bewohner auf beiden Seiten – vom rein topografischen in den psychologischen Bereich übergeht und tief in die Mentalität des Bewohners eines Ortes, in seine Sichtweise des Raumes, vordringt.

Uns interessieren die Beziehungen zwischen Orten auf beiden Seiten der ehemaligen Grenze, die als eine Art Spiegel beschrieben werden kann, der die Realität einer Heterotopie schafft, die auf die Menschen auf beiden Seiten dieser Grenze einwirkt, obwohl diese Grenze physisch nicht mehr existiert sondern nur noch auf historischen Karten und in der Erinnerung der Menschen vorhanden ist, die sehr flüchtig ist, da die Menschen, die sich wirklich daran erinnern, bereits verstorben sind, und vielleicht nur noch phantomhaft von Generation zu Generation weitergegeben wird. Gegenstand des Interesses wird daher vor allem das Bewusstsein der Menschen sein, die in einem Konglomerat von Orten und Gegenorten leben, die durch Grenzen bestimmt sind, die in der Topografie, im realen Raum, nicht mehr existieren.